Między starymi instytucjami a nowym modelem organizacji pracy – zmagania przy wdrożeniu dyrektywy platformowej do polskiego systemu

9 listopada 2026
Po wielu miesiącach oczekiwania, na początku sierpnia pojawił się projekt ustawy wdrażającej do polskiego prawa tzw. dyrektywę platformową. Czy czeka nas rewolucja, czy to jedynie mała korekta?

Czasu nie zostało wiele: termin implementacji dyrektywy 2024/2831 upływa 2 grudnia 2026 r. Ma przede wszystkim ułatwić prawidłowe ustalanie statusu zatrudnienia osób pracujących za pośrednictwem platform, zwiększyć przejrzystość zarządzania algorytmicznego i wzmocnić ochronę osób wykonujących taką pracę.

Projekt doczekał się wielu komentarzy i uwag. Organizacje pracodawców ostrzegają przed nadmierną regulacją, niejasnością definicji i tworzeniem szczególnego reżimu tylko dla pracy platformowej. Związki zawodowe obawiają się z kolei, że mechaniczne przeniesienie minimalnych wymogów dyrektywy nie wystarczy, żeby realnie zmienić sytuację osób pracujących przez platformy. „Solidarność” zwraca uwagę, że polska ustawa powinna nie tylko wdrożyć dyrektywę, ale również dostosować jej rozwiązania do specyfiki polskiego rynku pracy, w tym rozpowszechnienia umów cywilnoprawnych i pośredników.

Problem może wydawać się nowy, ponieważ myślimy o nim, mając w głowie nowoczesne aplikacje i smartfony. Ale gospodarka platformowa nie stworzyła problemu wielopodmiotowej organizacji pracy. Prawo od dawna zna sytuacje, w których podmiot formalnie zatrudniający pracownika i podmiot korzystający z jego pracy nie są tym samym. Najbardziej oczywistym przykładem jest praca tymczasowa, gdzie agencja jest pracodawcą, a pracodawca użytkownik wyznacza zadania i kontroluje ich wykonanie. Także outsourcing zmusza prawo do odpowiedzi na pytanie, gdzie kończy się zakup usługi od zewnętrznej firmy, a zaczyna faktyczne kierowanie pracą jej ludzi.

Platformy nie tworzą więc zupełnie nowego rodzaju problemu. Komplikują jednak jego rozpoznanie. Nie wiadomo z góry czy platforma jest tylko technologicznym pośrednikiem, odpowiednikiem przedsiębiorstwa kupującego zewnętrzną usługę, czy może w praktyce pełni funkcje zbliżone do pracodawcy użytkownika. Do tego dochodzą partnerzy flotowi i inni pośrednicy oraz algorytmiczne systemy, które przejmują część funkcji dawniej wykonywanych bezpośrednio przez kierowników.

W tym sensie trzy najciekawsze spory wokół projektu – o definicję platformy, domniemanie stosunku pracy i reprezentację osób pracujących przez platformy – sprowadzają się do jednego pytania. Jak przypisać odpowiedzialność w modelu, w którym różne elementy organizacji pracy są podzielone między platformę, pośrednika i samego wykonawcę?

Kiedy cyfrowe narzędzie zaczyna organizować pracę?

Pierwszy problem pojawia się już przy odpowiedzi na pytanie, kogo ustawa ma właściwie obejmować. Projekt definiuje cyfrową platformę pracy jako podmiot świadczący usługę udostępnianą przynajmniej częściowo elektronicznie i na żądanie usługobiorcy. Jej niezbędnym i istotnym elementem jest organizowanie odpłatnej pracy osób fizycznych oraz wykorzystywanie zautomatyzowanych systemów monitorujących lub decyzyjnych.

W konsultacjach definicja wzbudziła szczególny niepokój branży transportowej i logistycznej. Związek Pracodawców „Transport i Logistyka Polska” zwraca uwagę, że tradycyjne przedsiębiorstwa transportowe również korzystają dziś z aplikacji, systemów ustawiania tras i automatycznego przydzielania zadań. Sam fakt cyfryzacji procesów nie powinien więc przesądzać, że mamy do czynienia z cyfrową platformą pracy.

Obawy tradycyjnych firm transportowych i logistycznych są zrozumiałe: wraz z postępującą cyfryzacją coraz więcej elementów ich działalności zaczyna technologicznie przypominać rozwiązania stosowane przez platformy pracy. Z perspektywy technologicznej dzień kuriera może więc wyglądać podobnie do dnia osoby realizującej dostawy przez Glovo czy Wolt.

Różnicy należałoby szukać nie tyle w samej technologii, ile w funkcji systemu. Motyw 20 dyrektywy wskazuje na istotną rolę w dopasowywaniu popytu na usługę do podaży pracy osoby gotowej wykonać konkretne zadanie. Właśnie ten fragment Konfederacja Lewiatan proponuje mocniej wpisać do polskiej definicji.

Można więc odróżnić system, który pomaga przedsiębiorstwu zorganizować własny proces logistyczny, od systemu, którego podstawową funkcją jest organizowanie rynku zleceń pomiędzy klientami a dostępnymi wykonawcami. Problem w tym, że w praktyce granica ta może być płynna. Im bardziej firma korzysta z systemu do przydzielania indywidualnych zadań konkretnej puli wykonawców, określania stawek, monitorowania ich pracy i regulowania dostępu do przyszłych zleceń, tym mniej przekonujący staje się argument, że jest to po prostu „wewnętrzny software”.

Domniemanie zatrudnienia – po co tworzyć szczególną ścieżkę?

Najwięcej emocji budzi art. 9 projektu. Jeżeli osoba pracująca za pośrednictwem platformy albo jej przedstawiciel uprawdopodobni okoliczności wskazujące, że platforma lub pośrednik sprawuje nad nią kierownictwo, w szczególności kontrolę, ma powstać domniemanie istnienia stosunku pracy. Ciężar jego obalenia przechodzi wtedy na platformę lub pośrednika.

Nie oznacza to automatycznego uznania wszystkich kurierów czy kierowców za pracowników. Domniemanie zmienia natomiast punkt wyjścia. Zamiast wymagać od osoby wykonującej pracę pełnego wykazania wszystkich elementów stosunku pracy, pozwala jej wykazać łatwiejszy do uchwycenia fakt – kierownictwo i kontrolę. Druga strona może wykazać, że stosunku pracy mimo to nie ma. „Solidarność” słusznie podkreśla, że właśnie na tym polega praktyczna wartość tego instrumentu.

Konstrukcja ta jest efektem długiego sporu na poziomie unijnym. Pierwotna propozycja Komisji przewidywała wspólną listę kryteriów kontroli, których spełnienie uruchamiałoby domniemanie. W kolejnych wersjach zmieniano zarówno liczbę kryteriów, jak i próg ich spełnienia. Ostatecznie z jednolitej europejskiej listy zrezygnowano. Państwa mają ustanowić skuteczne i wzruszalne domniemanie, natomiast fakty wskazujące na kierownictwo i kontrolę mają być oceniane zgodnie z prawem i praktyką krajową.

I właśnie w tym miejscu najmocniej widać napięcie między założeniami dyrektywy a polskim prawem pracy. Organizacje pracodawców argumentują, że mamy już własny test pozwalający ustalić, czy dana relacja jest stosunkiem pracy. Zgodnie z art. 22 § 1 Kodeksu pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy, pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca – do zatrudniania go za wynagrodzeniem. Co istotne, kolejne paragrafy stanowią, że zatrudnienie wykonywane w takich warunkach jest stosunkiem pracy bez względu na nazwę zawartej umowy i nie można zastąpić umowy o pracę umową cywilnoprawną, zachowując te same warunki wykonywania pracy.

Organizacje pracodawców chcą więc, aby nowe domniemanie było ściśle związane z tym istniejącym testem. Lewiatan proponuje nawet, aby przed jego uruchomieniem osoba wykonująca pracę przez platformę musiała uprawdopodobnić spełnienie wszystkich przesłanek z art. 22 § 1. Składają się na nie: osobiste wykonywanie określonej pracy na rzecz platformy lub pośrednika, podporządkowanie ich kierownictwu oraz wykonywanie pracy w wyznaczonym przez nich miejscu i czasie.

Tyle że wtedy pojawia się pytanie, co właściwie domniemanie ma ułatwiać. Jeżeli przed skorzystaniem ze szczególnego instrumentu osoba musi w praktyce przejść niemal cały klasyczny test stosunku pracy, to znaczna część jego wartości znika.

Zarzut, że osoby pracujące za pośrednictwem platform otrzymają w ten sposób szczególne, niedostępne dla innych zatrudnionych ułatwienie proceduralne, jest jednak zasadniczo trafny. Taki był zresztą sens przyjętego rozwiązania. Prawodawca unijny uznał, że w pracy platformowej problem błędnej klasyfikacji występuje w sposób na tyle powtarzalny i systemowy, a nierównowaga informacyjna między wykonawcą a platformą jest na tyle duża, że uzasadnia szczególną ingerencję w rozkład ciężaru dowodu. Sama dyrektywa określa domniemanie jako „ułatwienie proceduralne na korzyść osób wykonujących pracę za pośrednictwem platform” i instrument służący korygowaniu nierównowagi sił między stronami.

Nie była to przy tym wyłącznie abstrakcyjna obawa ustawodawcy. Jeszcze przed przedstawieniem projektu dyrektywy status osób pracujących przez platformy był przedmiotem ponad stu orzeczeń sądowych w UE. W większości rozstrzygniętych spraw, na które powoływała się Komisja Europejska, sądy stwierdzały, że osoby formalnie określane jako samozatrudnione były w rzeczywistości pracownikami. Powtarzał się przy tym ten sam problem. Umowa przedstawiała relację jako współpracę niezależnych podmiotów, podczas gdy platforma faktycznie kontrolowała wynagrodzenie, sposób wykonywania pracy lub dostęp do zleceń.

W tym sensie sektorowe „uprzywilejowanie” pracowników platformowych jest świadomą odpowiedzią na diagnozę, że klasyczne mechanizmy ustalania statusu zatrudnienia szczególnie źle radzą sobie z formą kontroli charakterystyczną dla platform. Wykonawca może sam decydować, kiedy się zaloguje oraz czy przyjąć lub odrzucić zlecenie, więc kodeksowe kryterium miejsca i czasu wyznaczonego przez pracodawcę nie znajduje tu zastosowania. Jednocześnie platforma może ustalać stawki, rozdzielać zadania, monitorować wykonanie, budować system zachęt i sankcji oraz ograniczać dostęp do dalszej pracy. Co więcej, część tradycyjnych funkcji kierowniczych – przydzielanie zadań, ocenianie wyników, stosowanie bodźców czy sankcji – może być wykonywana automatycznie przez algorytm.

Podobne pytania o granice rzeczywistej samodzielności pojawiają się zresztą także poza gospodarką platformową, choćby w obecnej debacie o franczyzobiorcach Żabki. Formalnie są oni niezależnymi przedsiębiorcami, ale zakres kontroli sieci nad sposobem prowadzenia działalności sprawia, że ich faktyczna autonomia bywa kwestionowana. Praca platformowa nie jest więc jedynym obszarem, w którym formalna niezależność może współistnieć z daleko idącą zależnością organizacyjną — jest natomiast tym, w którym prawodawca unijny zdecydował się odpowiedzieć na ten problem szczególnymi instrumentami.

Platforma, pośrednik i rozproszona odpowiedzialność

Tutaj szczególnego znaczenia nabiera polski model pośredników flotowych. Sam fakt istnienia pośrednika również nie jest niczym nowym. Praca tymczasowa opiera się właśnie na trójstronnym układzie: jeden podmiot zatrudnia pracownika, drugi korzysta z jego pracy i kieruje jej wykonywaniem. Różnica polega na tym, że w pracy tymczasowej ustawodawca z góry nazwał role poszczególnych stron i podzielił pomiędzy nie obowiązki.

W gospodarce platformowej taki uregulowany podział jeszcze nie istnieje. Partner flotowy może zawierać umowę z kierowcą, wypłacać mu wynagrodzenie czy wykonywać część obowiązków administracyjnych. Jednocześnie platforma może decydować o przydziale zleceń, kształcie systemu wynagradzania, bonusach, ratingach czy blokadzie konta. „Solidarność” zwraca uwagę na wynikające z tego „rozproszenie” okoliczności faktycznych: np. wynagrodzenie może być po stronie pośrednika, podczas gdy przydział zadań pozostaje po stronie platformy.

I właśnie tutaj problem platform różni się od dobrze uregulowanej pracy tymczasowej. Nie chodzi o to, że funkcje pracodawcy są rozdzielone – prawo zna taką sytuację. Chodzi o to, że ich podział nie jest z góry prawnie określony i może zmieniać się wraz z modelem biznesowym i konkretnym przypadkiem.

Projekt próbuje na to odpowiedzieć, zapewniając osobom związanym z pośrednikiem takie same prawa jak tym, które zawarły umowę bezpośrednio z platformą, oraz wprowadzając w pewnym zakresie solidarną odpowiedzialność platformy i pośrednika. To właśnie ten element może być kluczowy dla realnej skuteczności ustawy. Jeżeli konstrukcja pośrednictwa pozwoli podzielić funkcje między kilka podmiotów tak, że żaden nie będzie odpowiadał za całokształt kierownictwa i kontroli, przepisy łatwo będzie obchodzić bez zmieniania faktycznego sposobu organizacji pracy.

Kto reprezentuje ludzi pracujących dla platformy?

Podobny problem wielopodmiotowości wraca przy reprezentacji. Projekt rozróżnia „przedstawicieli pracowników” oraz szerszą kategorię „przedstawicieli osób wykonujących pracę za pośrednictwem platformy”, obejmującą również osoby niebędące pracownikami. Konstrukcja ta nie pojawia się jednak w polskim projekcie przypadkowo. Sama dyrektywa odróżnia przedstawicieli pracowników platform – takich jak związki zawodowe – od szerszej kategorii przedstawicieli osób wykonujących pracę za pośrednictwem platform Do tej ostatniej mogą należeć również reprezentanci osób nieposiadających statusu pracownika. Dyrektywa pozostawia państwom członkowskim sposób instytucjonalnego ukształtowania takiej reprezentacji, ale przewiduje dla niej konkretne funkcje. Takie jak: dostęp do informacji o warunkach pracy platformowej i możliwość działania w imieniu wykonawców w określonych postępowaniach.

Ma to związek z samą strukturą tego rynku. W Unii Europejskiej zdecydowana większość platform historycznie klasyfikowała osoby wykonujące za ich pośrednictwem pracę jako samozatrudnione, a nie pracowników. Komisja Europejska wskazywała przy tworzeniu dyrektywy, że ponad 90 proc. platform stosowało właśnie taki model klasyfikacji. Gdyby więc prawa do informacji, konsultacji i reprezentacji ograniczyć wyłącznie do klasycznych „pracowników”, poza zbiorowymi mechanizmami wpływu mogłaby pozostać znaczna część osób, których pracą platforma faktycznie zarządza. Dyrektywa sama zresztą zakłada, że część praw związanych z zarządzaniem algorytmicznym powinna obejmować także osoby niepozostające w stosunku pracy

Zapis wzbudził jednak zastrzeżenia zarówno związków zawodowych, jak i pracodawców. OPZZ obawia się, że niejasno wybrani przedstawiciele ad hoc mogą osłabić rolę związków zawodowych i rokowań zbiorowych. Projekt nie określa precyzyjnie, jak ma wyglądać „swobodny” wybór i w jaki sposób przedstawiciel uzyskuje mandat. Obawa ta nie jest całkowicie pozbawiona podstaw: także sama dyrektywa podkreśla, że przedstawicielstwo pochodzące z wyboru nie powinno służyć podważaniu pozycji związków zawodowych, lecz powinno z nimi współpracować. Lewiatan również uważa tę kategorię za niedookreśloną, ale proponuje jej usunięcie i pozostawienie reprezentacji związkom zawodowym.

Tyle że w polskim przypadku samo odesłanie do związków zawodowych nie rozwiązuje problemu. Od 2019 r. prawo do tworzenia i wstępowania do związków zawodowych przysługuje nie tylko pracownikom etatowym, ale wszystkim „osobom wykonującym pracę zarobkową”. Zakładowe uprawnienia organizacji związkowej są jednak nadal konstruowane wokół relacji z konkretnym pracodawcą. Ustawa mówi o osobach zatrudnionych u pracodawcy albo w przypadku pracujących w oparciu o kontrakty i zlecenia, świadczących pracę na jego rzecz przez określony czas.

I tutaj ponownie pojawia się problem charakterystyczny dla polskiego modelu platformowego. Osoba wykonująca pracę może nie mieć żadnej umowy z samą platformą, lecz wyłącznie z partnerem flotowym lub innym pośrednikiem. Dyrektywa wprost dostrzega takie wielostronne układy i wskazuje, że prowadzą one do zacierania granic między obowiązkami platformy i pośrednika. Formalnym adresatem klasycznej reprezentacji związkowej może być więc pośrednik, podczas gdy decyzje dotyczące stawek, przydzielania zadań, ratingu czy dostępu do kolejnych zleceń są podejmowane na poziomie platformy.

To nie jest drobny problem kompetencyjny. Platforma może wpływać na podstawowe warunki wykonywania pracy, mimo że formalnie nie jest stroną umowy z osobą, która wypełnia jej obowiązki. Może nawet funkcjonalnie odciąć ją od możliwości dalszego zarobkowania, ograniczając, zawieszając lub usuwając konto. Z tej perspektywy pomysł reprezentacji na poziomie samej platformy ma konkretną funkcję. Ma umożliwić zbiorowy głos wobec podmiotu, który rzeczywiście kształtuje istotną część warunków pracy, także wtedy, gdy nie jest formalnym pracodawcą ani kontrahentem wykonawcy. Spór powinien więc dotyczyć raczej tego, jak taką reprezentację ukształtować niż tego, czy w ogóle jest potrzebna. Projekt pozostawia tu za dużo niewiadomych – dotyczących zasad wyboru, reprezentatywności, niezależności od platformy i relacji ze związkami zawodowymi. Bez ich doprecyzowania można łatwo stworzyć formalne ciało bez trwałej zdolności do rzeczywistego negocjowania reguł zarządzania pracą.

Nie nowe pytanie, lecz nowa konfiguracja

Dyrektywa platformowa nie pojawia się więc w prawnej próżni. Polski system od dawna mierzy się z błędną klasyfikacją pracowników, outsourcingiem, pracą tymczasową, podwykonawstwem i sytuacjami, w których formalny pracodawca nie wykonuje wszystkich funkcji związanych z organizacją pracy.

Specyfika platform polega na czymś innym. Łączą one elementy znanych wcześniej modeli, ale nie pasują czysto do żadnego z nich. Platforma może przedstawiać się jedynie jako firma technologiczna, jednocześnie kontrolując kluczowe parametry pracy. Pośrednik może formalnie zatrudniać wykonawcę lub oferować umowę zlecenie, ale mieć niewielki wpływ na sposób przydzielania zadań, wynagrodzenia, monitorowanie pracy. Kontrola może wykraczać poza miejsce i czas ustalone przez pracodawcę i być wykonywana bez osobistego kierownika, za pomocą aplikacji i zautomatyzowanych reguł.

Dlatego największym wyzwaniem dla ustawy nie jest wymyślenie od podstaw prawa dla „zupełnie nowej” gospodarki, lecz połączenie dwóch porządków: istniejących zasad polskiego prawa pracy oraz szczególnej ochrony przewidzianej przez dyrektywę dla pracy platformowej. Nowe rozwiązania muszą być wystarczająco zakorzenione w krajowym systemie, by pozostały spójne, ale jednocześnie na tyle od niego odchodzić, by domniemanie stosunku pracy było rzeczywistym ułatwieniem, a nie tylko nową nazwą dla starego testu.


Artykuł Zuzanny Kowalik został opublikowany p.t.: „Zuzanna Kowalik: Stary system kontra nowy model pracy. Polskie zmagania z dyrektywą platformową” na portalu Rzeczpospolita

autorzy IBS:
autorzy:
Newsletter
Cenimy państwa prywatność
Ustawienia ciastek
Do poprawnego działania naszej strony niezbędne są niektóre pliki cookies. Zachęcamy również do wyrażenia zgody na użycie plików cookie narzędzi analitycznych. Dzięki nim możemy nieustannie ulepszać stronę. Więcej informacji znajdą państwo w Polityce Prywatności. Więcej.
Dostosuj Tylko wymagane Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek
Dostosuj zgody
„Niezbędne” pliki cookie są wymagane dla działania strony. Zgoda na pozostałe kategorie, pomoże nam ulepszać działanie serwisu. Firmy trzecie, np.: Google, również zapisują pliki cookie. Więcej informacji: użycie danych oraz prywatność. Pliki cookie Google dla zalogowanych użytkowników.
Niezbędne pliki cookies są konieczne do prawidłowego działania witryny.
Przechowują dane narzędzi analitycznych, np.: Google Analytics.
Przechowują dane związane z działaniem reklam.
Umożliwia wysyłanie do Google danych użytkownika związanych z reklamami.

Brak plików cookies.

Umożliwia wyświetlanie reklam spersonalizowanych.

Brak plików cookies.

Zapisz ustawienia Akceptuj wszystko
Ustawienia ciastek
Przejdź do treści