Opodatkowanie wyrobów tytoniowych w Europie Środkowej i Wschodniej – relacja z konferencji organizowanej przez IBS.
1 października 2026
Spotkanie 22-24 września w Warszawie przyciągnęło łącznie blisko 100 badaczy, przedstawicieli administracji publicznej z 16 krajów europejskich, ekspertów organizacji międzynarodowych oraz przedstawicieli mediów.
Wydarzenie poświęcone opodatkowaniu wyrobów tytoniowych, zorganizowane zostało przez Instytut Badań Strukturalnych (IBS) wspólnie z Wiedeńskim Instytutem Międzynarodowych Studiów Ekonomicznych (wiiw) oraz zespołem Economics for Health działającym przy Johns Hopkins Bloomberg School of Public Health. Instytucje te tworzą platformę współpracy badaczy z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowo-Wschodniej, umożliwiającą wymianę doświadczeń oraz prezentację wyników badań nad opodatkowaniem tytoniu i ich wykorzystanie w polityce publicznej. Tegoroczne spotkanie w Warszawie było kolejną odsłoną tej inicjatywy.
W czasie konferencji wygłoszono 30 referatów (w tym 8 posterów) oraz przeprowadzono dwie debaty panelowe. Referaty dotyczyły m.in. oszacowania społecznych kosztów palenia papierosów, mierzenia szarej strefy w handlu wyrobami tytoniowymi, czy wpływu wzrostu akcyzy na konsumpcję gospodarstw domowych.
Pierwszy dzień oraz przedpołudnie drugiego dnia miały formę zamkniętych warsztatów dla zespołów badawczych uczestniczących we współpracy. Część badawcza pozwoliła porównać doświadczenia krajów regionu i omówić wyzwania związane z badaniem konsumpcji oraz opodatkowania tytoniu.
Badacze z Bułgarii, Ukrainy, Rumunii oraz Bośni i Hercegowiny przedstawili analizy ekonomicznych kosztów używania tytoniu, obejmujące zarówno koszty leczenia, jak i straty wynikające z obniżonej produktywności oraz przedwczesnej śmierci. Zespoły z Albanii i Turcji omówiły specyfikę konsumpcji nielegalnego tytoniu oraz metody pomiaru tego zjawiska. Prezentacje z Armenii i Kosowa dotyczyły odpowiednio uwarunkowań reform opodatkowania wyrobów tytoniowych oraz wypierania innych wydatków gospodarstw domowych przez wydatki na tytoń. Przedstawiono również wzorce konsumpcji w Bośni i Hercegowinie oraz Macedonii Północnej, w tym wykorzystanie nowych produktów nikotynowych.
Drugiego dnia dyskusja koncentrowała się na skutkach gospodarczych i fiskalnych reform podatkowych, z uwzględnieniem doświadczeń Serbii, Gruzji i Ukrainy oraz znaczenia indeksacji stawek akcyzy w warunkach inflacji.
Część otwarta rozpoczęła się specjalną sesją poświęconą doświadczeniom Wielkiej Brytanii i Francji – krajów, które osiągnęły sukcesy w ograniczaniu konsumpcji papierosów dzięki wysokim stawkom akcyzy.
Maciej Albinowski przedstawił najnowsze analizy IBS dotyczące konsumpcji alternatywnych produktów nikotynowych. Wprowadzenie akcyzy na e-papierosy w 2025 roku przełożyło się na spadek konsumpcji tych produktów wśród większości ich użytkowników. Jednocześnie wielu z nich zwiększyło konsumpcję innych produktów nikotynowych, które wciąż cechują się wysoką dostępnością cenową. Badanie IBS pokazuje także, że zaledwie 1,4% palaczy papierosów w 2025 roku zastąpiło te produkty produktami alternatywnymi w ciągu ostatniego roku. Ten wynik potwierdza, że alternatywne produkty nikotynowe nie pełnią ważnej roli w ograniczaniu szkód związanych z paleniem tytoniu, lecz są przede wszystkim sposobem na przyciągnięcie nowych (zazwyczaj młodych) konsumentów.
Jedna z debat panelowych była poświęcona ostatnim doświadczeniom Polski. Udział w niej wzięli: Kuba Sękowski (zastępca dyrektora Departamentu Zdrowia Publicznego w Ministerstwie Zdrowia), Jarosław Neneman (Wiceminister Finansów), Łukasz Balwicki (Krajowy Konsultant ds. Zdrowia Publicznego) oraz Piotr Lewandowski (prezes IBS). Moderatorem panelu była Hana Ross, wiodąca badaczka w obszarze podatków tytoniowych.
Kuba Sękowski podkreślił, że z perspektywy zdrowia publicznego każdy minister powinien być także ministrem zdrowia. Jego zdaniem obecna współpraca między Ministerstwem Zdrowia a Ministerstwem Finansów przebiega zgodnie z tą zasadą, a Ministerstwo Finansów kieruje się argumentami zdrowotnymi przy ustalaniu stawek podatku akcyzowego. Rozbieżności w stanowiskach między ministerstwami czasem wynikają z faktu, że Ministerstwo Zdrowia wolałoby zakazać konsumpcji produktów jednoznacznie szkodliwych, niż je opodatkowywać. Krokiem w tym kierunku jest projekt nowelizacji ustawy o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych, zgodnie z którym nowe produkty nikotynowe będą mogły pojawiać się na rynku wyłącznie w ramach procedur przewidzianych prawem farmaceutycznym.
Jarosław Neneman opisał problemy regulacyjne związane z wprowadzeniem na rynek przez przemysł nikotynowy nowych produktów. W odpowiedzi na nową akcyzę od urządzeń, przemysł wprowadzał na rynek nowe produkty, m.in. wykorzystujące zewnętrzne źródło zasilania oraz mechanizm indukcji zamiast podgrzewania, co pozwalało uniknąć obowiązku podatkowego. Ministerstwo przygotowywało nowelizację ustawy, aby obejmowała te nowe kategorie produktów, a jednocześnie zaproponowało wyższe opodatkowanie e-liquidu. Minister wskazał, że w przygotowywanym kalendarzu podwyżek akcyzy od 2028 roku pożądane może być ustalenie wyższego tempa wzrostu akcyzy na produkty alternatywne niż na tradycyjne papierosy. Pozwoliłoby to ograniczyć dużą różnicę w akcyzie, która obecnie występuje między różnymi kategoriami produktów.
Łukasz Balwicki przedstawił wnioski z badań dotyczących wpływu przemysłu tytoniowego na proces legislacyjny. Podkreślił, że w polskim Ministerstwie Zdrowia funkcjonują dobre procedury uniezależniające proces legislacyjny od wpływu przemysłu tytoniowego, którego interesy są jednoznacznie sprzeczne z celami zdrowia publicznego. Niepokój profesora Balwickiego wzbudza jednak znaczący wpływ przemysłu na proces legislacyjny w parlamencie. Jednocześnie brakuje przeciwwagi w postaci niezależnych organizacji, które monitorowałyby proces legislacyjny i reprezentowałyby interes społeczny. Według profesora Balwickiego konieczne jest znaczące zwiększenie finansowania przez państwo regularnych i długofalowych badań naukowych oraz działalności organizacji pozarządowych realizujących interes zdrowia publicznego.
Piotr Lewandowski zwrócił uwagę, że barierą dla prowadzenia badań w obszarze zdrowia publicznego w Polsce jest przede wszystkim brak dostępu do danych administracyjnych, m.in. z rejestrów zdrowotnych lub systemu ubezpieczeń społecznych. Gdyby takie dane były dostępne, badania naukowe mogłyby być finansowane ze środków na naukę, m.in. wydawanych przez Unię Europejską. Piotr Lewandowski przywołał analizy z innych krajów, w których możliwe było precyzyjne określenie wpływu interwencji zdrowotnych, np. stref czystego transportu, na zdrowie populacji. W jego opinii przeprowadzenie takich badań dla Polski pozwoliłoby lepiej wyjaśnić opinii publicznej sens wprowadzania kolejnych regulacji prozdrowotnych.
Wydarzenie zgromadziło badaczy i analityków także spoza regionu, przedstawicieli Komisji Europejskiej, Światowej Organizacji Zdrowia, OECD i Campaign for Tobacco-Free Kids, a także osoby odpowiedzialne za politykę publiczną oraz przedstawicieli służb celnych z wielu krajów europejskich.
Zapraszamy do obejrzenia galerii zdjęć z całego wydarzenia.
